ارائه مدل درک جانبازان از نقش معنویت و باورهای دینی در فرآیند توانبخشی روانی بر پایه نظریه زمینه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد مشاوره توانبخشی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران

2 گروه روانشناسی و علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه خاتم، تهران، ایران

چکیده

پژوهش حاضر با هدف شناسایی درک جانبازان از نقش معنویت و باورهای دینی در فرآیند توانبخشی روانی و ارائه یک مدل نظری مبتنی بر نظریه زمینه‌ای انجام شد. روش پژوهش، کیفی از نوع گراندد تئوری با رویکرد نظام‌مند اشتراوس و کوربین بود. جامعه پژوهش شامل جانبازان ساکن ارومیه در سال ۱۴۰۴ بود. نمونه‌گیری به‌صورت نظری و تا رسیدن به اشباع انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر گردآوری شد. تحلیل اطلاعات در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام گرفت. تحلیل داده‌ها منجر به شناسایی شش مقوله اصلی شامل شرایط علّی (تاب‌آوری معنوی، سرمایه اجتماعی ایمان‌محور، خودمراقبتی معنوی)، پدیده محوری (بازسازی روانی در پرتو معنویت)، شرایط زمینه‌ای (تعامل اجتماعی معنویت‌محور، محیط فرهنگی حمایتگر، ستون‌های ایمان گذشته)، شرایط مداخله‌گر (محدودیت‌های زیست‌روانشناختی، آسیب‌پذیری اقتصادی، کمبود منابع حمایتی)، راهبردها (شبکه‌سازی معنوی-اجتماعی، تقویت خودشفقتی دینی، کاربست آموزه‌های دینی در تنظیم هیجانات)، و پیامدها (ارتقاء تاب‌آوری روانی، کاهش آسیب‌پذیری روانی، توانمندسازی اجتماعی مبتنی بر معنویت) شد. یافته‌ها نشان داد معنویت و باورهای دینی نقش مؤثری در تسکین رنج، بازسازی روانی و بهبود کیفیت زندگی جانبازان دارند. بر این اساس، مدل مفهومی ارائه‌شده می‌تواند مبنایی برای طراحی مداخلات روانی-معنوی در فرآیند توانبخشی باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Developing a Grounded Theory-Based Model of Veterans’ Perception of the Role of Spirituality and Religious Beliefs in the Process of Psychological Rehabilitation

نویسندگان [English]

  • sannar pirkani 1
  • anahita Khodabakhshi –Koolaee 2
1 Master’s Student in Rehabilitation Counseling, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran
2 Department of Psychology and Educational Sciences, Faculty of Humanities, Khatam University, Tehran, Iran
چکیده [English]

This study aimed to identify veterans’ understanding of the role of spirituality and religious beliefs in the psychological rehabilitation process and to develop a theoretical model based on grounded theory. This qualitative research was conducted using the grounded theory approach based on the systematic method of Strauss and Corbin. The study population included war veterans living in Urmia in 2025. Theoretical sampling was conducted until data saturation was achieved. Data were collected through semi-structured interviews with 15 participants. The data were analyzed in three stages: open coding, axial coding, and selective coding. The findings led to the identification of six main categories: causal conditions (spiritual resilience, faith-based social capital, spiritual self-care), central phenomenon (psychological reconstruction through spirituality), contextual conditions (spiritually oriented social interactions, supportive cultural-religious environment, foundations of pre-injury religiosity), intervening conditions (biopsychological limitations, economic vulnerability, lack of support resources), strategies (spiritual-social networking, strengthening religious self-compassion, application of religious teachings in emotion regulation), and consequences (enhanced psychological resilience, reduced psychological vulnerability, spiritually grounded social empowerment). Findings indicated that spirituality and religious beliefs play a significant role in alleviating suffering, facilitating psychological reconstruction, and improving the quality of life of war veterans. Accordingly, the proposed conceptual model can serve as a foundation for designing psycho-spiritual interventions in the rehabilitation process.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Grounded theory
  • psychological rehabilitation
  • spirituality
  • religious belief
  • veterans

مراجع

حسینی، ا. س.، ضرغام حاجبی، م.، منیرپور، ن.، و حبیب‌زاده، ع. (1400). بررسی نقش میانجی خلاقیت و سبک تفکر در رابطه بین دین‌داری و تعالی پس از ضربه. فصلنامه روان‌شناسی تربیتی، 11(3)، 83-112.
حسینی‌نیا، س. ز.، امامی، ص.، و آذر، ا. ا. (۱۴۰۱). نقش فرهنگ دینی و معنوی و بن‌مایه‌های عرفانی در افزایش استقامت و قدرت رزمی رزمندگان در هشت سال دفاع مقدس از دیدگاه شهید آوینی. فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، 8(3)، 135-155. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25883674.1401.8.3.6.3.
رحیمی، ح.، ابراهیمی، س.، و باصری، ا. (1399). رابطه بین معنای زندگی و امیدواری با سلامت روان و مقایسه آن در جانبازان و بیماران مبتلا به سرطان. روانشناسی نظامی، 11(42)، 31-41. https://dor.isc.ac/dor/%D9%BE20.1001.1.25885162.1399.11.42.3.9.
رضایی، ف.، و امیری، ح. (1402). رابطه تصور از خدا و تعالی معنوی با امنیت روانی در جانبازان شهر کرمانشاه. راهبردهای نو در روان‌شناسی و علوم تربیتی، 6(18)، 301-309.
صدیقی‌ارفعی، ف.، آزاد، ی.، و محمدیان، ک. (۱۴۰۳). نقش میانجی‌گری راهبردهای سازگارانه تنظیم شناختی هیجان در ارتباط بین بهزیستی معنوی و تاب‌آوری در جانبازان. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، ۱۸(35)، ۴۱–۶۲. https://doi.org/10.30471/psy.2023.9202.2095.
کنعانی، زاهد.، پور صدوقی، ابوالفضل.، نجاتی، شایسته.، ادیب سرشکی، نرگس. (1394). بررسی رابطه‌ بین باورهای مذهبی و کیفیت زندگی در جانبازان قطع عضو. روانشناسی نظامی، 5(20)، 1000-1.
فتحی، آیت الله.، عامری، محمد علی.، رستمی، حسین.، خدائی، حسن.، پورحاتم، ریحانه. (1400). تأثیر آموزش مهارت‌های زندگی بر امیدواری، سلامت اجتماعی و بهزیستی روانی جانبازان. روانشناسی نظامی، 12(47)، 63-88. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25885162.1400.12.47.4.7.
قاسمی، س. ع.، میری، م.، مبشری، م. ت.، کدخدا، م.، و صفاری، س. م. (۱۴۰۳). ادراک جانبازان و رزمندگان از پیامدهای روان‌شناختی معنویت، دین‌داری و توکل به خداوند در دوران دفاع مقدس: یک مطالعه پدیدارشناسانه. پرستار و پزشک در رزم، ۱۲(42)، ۲۲–۲۹. http://npwjm.ajaums.ac.ir/article-1-1011-fa.html.
محمدخانی، ش.، حسنی، ج.، اکبری، م.، و یزدان‌پناه، ن. (۱۳۹۸). نقش واسطه‌ای راهبردهای تنظیم هیجان در رابطه بین باورهای فراشناختی و سبک‌های دلبستگی با رفتارهای پرخطر فرزندان نوجوان جانبازان اعصاب و روان جنگ ایران و عراق. مجله روان‌پزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، ۲۵(4)، ۳۹۶–۴۱۱.
مقدم نیا، حسن (1398). رابطه بین معنویت و خود مدیریتی در بین جانبازان دفاع مقدس استان سمنان، دومین کنفرانس ملی مطالعات نوین اقتصاد، مدیریت و حسابداری در ایران، تهران، https://civilica.com/doc/933980.
Abrams, Z. (2023). Can religion and spirituality have a place in therapy? Experts say yes. Monitor on Psychology, 54(8), 67. https://www.apa.org/monitor/2023/11/career-religion-spirituality-therapy.
Braam, A. W., & Koenig, H. G. (2019). Religion, spirituality and depression in prospective studies: A systematic review. Journal of Affective Disorders, 257, 428–438. https://doi.org/10.1016/j.jad.2019.06.063.
Chokkanathan, S., Sobhana, H., & Natarajan, A. (2020). The role of religious institutions in mental health rehabilitation and recovery in India. In Mental Health and Social Work (pp. 475–493). Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-15-6489-7_24.
Irsay, L., Ciortea, V. M., Popa, T., Iliescu, M. G., & Ciubean, A. D. (2024). Exploring the connections between medical rehabilitation, faith and spirituality. Healthcare (Basel), 12(12), 1202. https://doi.org/10.3390/healthcare12121202.
Knobloch, L. K., Owens, J. L., & Gobin, R. L. (2021). Spiritual care for combat trauma: A qualitative evaluation of REBOOT Combat Recovery. Military Psychology, 33(6), 392–402. https://doi.org/10.1080/08995605.2021.1962183.
Kobayashi, D., First, M. B., Shimbo, T., Kanba, S., & Hirano, Y. (2020). Association of self-reported religiosity with the development of major depression in multireligious country Japan. Psychiatry and Clinical Neurosciences, 74(6), 535–541. https://doi.org/10.1111/pcn.13087.
Kumar, V. (2018). Role of Religion and Spirituality in Mental Health: A Review. Amity University. Retrieved from https://www.researchgate.net/publication/326733042.
Lucchetti, G., Koenig, H. G., & Lucchetti, A. L. G. (2021). Spirituality, religiousness, and mental health: A review of the current scientific evidence. World Journal of Clinical Cases, 9(26), 7620–7631. https://doi.org/10.12998/wjcc.v9.i26.7620.
Morgan, G., Stamatis, A., Cowden, R. G., & Deal, P. (2021). The role of religious commitment in transitioning between religion/spirituality profiles patterns: 653. Medicine and Science in Sports and Exercise, 53(8S), 219–219. https://doi.org/10.1249/01.mss.0000761608.54839.ba.
Mutambara, J., & Sodi, T. (2018). Exploring the role of spirituality in coping with war trauma among war veterans in Zimbabwe. SAGE Open, 8(1). https://doi.org/10.1177/2158244017750433.
Pargament, K. I., Paloutzian, R. F., & Exline, J. J. (2022). APA Handbook of Psychology, Religion, and Spirituality (Vol. 1): Context, Theory, and Research (2nd ed.). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000277-000.
Pastwa-Wojciechowska, B., Grzegorzewska, I., & Wojciechowska, M. (2021). The Role of Religious Values and Beliefs in Shaping Mental Health and Disorders. Religions, 12(10), 840. https://doi.org/10.3390/rel12100840.
Shai, O. (2022). Does armed conflict increase individuals’ religiosity as a means for coping with the adverse psychological effects of wars? Social Science & Medicine, 296, 114769. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2022.114769.
Vitorino, L. M., Lucchetti, G., Leão, F. C., Vallada, H., & Peres, M. F. P. (2018). The association between spirituality and religiousness and mental health. Scientific Reports, 8, Article 17233. https://doi.org/10.1038/s41598-018-35380-z.
روانشناسی نظامی
دوره 16، شماره 2 - شماره پیاپی 62
شماره پیاپی 62، فصلنامه تابستان
آبان 1404
صفحه 115-144

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 21 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری: 19 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 21 آبان 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار