شناسایی مؤلفه های تاب آوری خانواده در بستر جنگ بر اساس نظریه داده بنیاد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری گروه مشاوره دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

2 استاد گروه مشاوره دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

3 استادیار گروه آموزشی روان‌شناسی و مشاوره دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

4 دانشیار گروه مشاوره دانشکده علوم انسانی دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران.

چکیده

تاب‌آوری خانواده به‌عنوان یک ظرفیت کلیدی، امکان عبور موفق از بحران‌ها را فراهم می‌کند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی مؤلفه‌های تاب‌آوری خانواده‌های ایرانی در بستر جنگ انجام شد. روش پژوهش کیفی با رویکرد نظریه داده‌بنیاد و از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۱۲ والد (۸ مادر و ۴ پدر) به‌صورت هدفمند انجام شد. داده‌ها با تحلیل محتوا و روش کدگذاری باز و محوری بررسی شدند. تحلیل داده‌ها منجر به استخراج یک مقوله محوری تحت عنوان «تاب‌آوری خانواده: انعطاف برای حفظ تعادل» شد که شامل ۱۲ مؤلفه کلیدی بود: خودمراقبتی روان‌شناختی همسران، مدیریت و آمادگی در شرایط بحرانی، منابع و شایستگی‌های روان‌شناختی خانواده، محیط امن و آگاهی زمینه‌ای، معنویت و باورهای تاب‌آورانه، تأثیر رسانه‌ها، شبکه اجتماعی خانواده، روابط صمیمانه و حمایتی درون خانواده، توانمندسازی و انعطاف در مراقبت از فرزندان، مدیریت زندگی روزمره، رشد فردی-خانوادگی و ارتقای ظرفیت‌های ادراکی-نگرشی. خانواده‌های تاب‌آور با حفظ تعادل هیجانی و شناختی، تقویت روابط زوجین و فرزندان، بهره‌گیری از منابع روان‌شناختی و معنوی و آمادگی برای مواجهه با بحران، قادر به مقابله مؤثر با محرک‌های استرس‌زا هستند. نتایج نشان می‌دهد تاب‌آوری خانواده ایرانی در جنگ، فرایندی پویا از «انعطاف برای حفظ تعادل» میان منابع درونی و بیرونی است. برخلاف مدل‌های فردمحور، مؤلفه‌هایی چون خودمراقبتی زوجین و آگاهی زمینه‌ای نقش کلیدی دارند. پیشنهاد می‌شود مداخلات روان‌شناختی، به‌جای رویکردهای دیرهنگام، بر آموزش مدیریت زندگی روزمره و انعطاف در مراقبت از فرزندان متمرکز شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Components of Family Resilience in the Context of War: Based on Grounded Theory

نویسندگان [English]

  • رضا eyhani 1
  • mansoor Sodani 2
  • Mahdi Arkhodi 3
  • aliakbar Soleimanian 4
1 PhD student in the Counseling Department, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
2 Professor, Counseling Department, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Psychology and Counseling, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Farhangian University, Tehran, Iran.
4 Associate Professor, Department of Counseling, Faculty of Humanities, Bojnourd University, Bojnourd, Iran.
چکیده [English]

Family resilience is a key capacity that enables successful adaptation to life crises. The present study aimed to identify the components of family resilience among Iranian families in the context of war. This qualitative study employed a grounded theory approach and conducted semi-structured interviews with 12 parents (8 mothers and 4 fathers) purposefully selected. Data were analyzed using open and axial coding techniques. Data analysis led to the emergence of a core category titled “Family Resilience: Flexibility for Maintaining Balance,” comprising 12 key components: psychological self-care of spouses, crisis management and preparedness, family psychological resources and competencies, safe environment and contextual awareness, spirituality and resilient beliefs, influence of media, family social network, intimate and supportive intra-family relationships, empowerment and flexibility in child care, daily life management, individual and family growth, and enhancement of cognitive-perceptual capacities. Resilient families were able to effectively cope with stressors by maintaining emotional and cognitive balance, strengthening spousal and parent-child relationships, utilizing psychological and spiritual resources, and preparing for crisis situations. The findings of this study can inform the design of educational and supportive interventions for families and psychological centers, contributing to the enhancement of family quality of life.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Family Resilience
  • Resilience
  • War
  • Families in the Context of War
  • Grounded Theory

مراجع

آینه­چی، عباس (1397). مدل­یابی تاب­آوری خانواده بر اساس عوامل فردی و خانوادگی: نقش تاب­آوری فردی، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، 5(9)، 30-7. https://pubs.jz.ac.ir/article_99469.html
اکبری، بهمن، و قاسمی جوبنه، رضا. (1396). نقش راهبردهای مقابله با استرس در تاب‌آوری و کیفیت زندگی دختران نوجوان دارای پدر جانباز. مجله ایرانی جنگ و سلامت عمومی، 9(4)، 199-204: https://ijwph.ir/article-1-734-fa.html
اودی، داود، نخعی، محمود، محتشم، صدیقه، اسماعیلی، احسان، و وقارسیدین، سیدعباس(1401). توسعه معنای زندگی به‌عنوان راهبرد مقابله در همسران جانبازان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه: یک مطالعه کیفی. مجله ایرانی جنگ و سلامت عمومی، 14(3)، 3.: https://ijwph.ir/article-1-1284-fa.html
بحرایی، ژاله، حسینی­المدنی، سیدعلی و باصری، احمد (1400). مدل­یابی تاب­آوری خانواده بر اساس شادمانی زناشویی، نیزهای بنیادین روانشناختی و معنویت با نقش میانجی تنظیم هیجان، سبک زندگی با محوریت سلامت، 5(4)، 98-85. https://www.islamiilife.com/article_186134_47b620d259cca34b465bb7fe6cf81878.pdf
حسینی، فریده سادات، و حسین‌چاری، مسعود. (۱۳۹۲). بررسی شواهد مرتبط با روایی و پایایی مقیاس تاب‌آوری خانواده. فصلنامه مشاوره و روان‌درمانی خانواده، ۳(۲). 28-37. https://www.virascience.com/article/10754/?utm_source=chatgpt.com
خانجانی، مهدی (1402). پیش­بینی تاب­آوری خانواده بر اساس سبک­های حل تعارض و ادراک از سلامت خانواده اصلی در زوجین، روان­شناسی فرهنگی، 7(1)، 299-280. 10.30487/JCP.2023.357954.1470
زارعان، قدرت­اله، سلیمی بجستانی، حسین، فرحبخش، کیومرث و معتمدی، عبداله. (1400). الگوی تاب­آوری خانواده مبتنی بر تجربیات زیسته، فصلنامه علمی فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، 16(55)، 30-7. https://cwfs.ihu.ac.ir/article_206851.html
زکی­خانی، نشیم، شیرالی­نیا، خدیجه و عباس­پور، ذبیح­اله (1403). شناسایی عوامل مؤثر بر تاب­آوری زنان مطلقه و سرپرست فرزند: یک پژوهش کیفی، فصلنامه علمی فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، 19(68)، 137/114. 20.1001.1.26454955.1403.19.68.2.5
شفیع­آبادی، عبدالله، موزیری، عباس، اسمعیلی، معصومه و یونسی، جلیل (1399). تدوین مدل تاب­آوری خانواده ایرانی: یک پژوهش کیفی، نشریه دانشگاه علوم پزشکی البرز، 9(4)، 424-415. 10.29252/aums.9.4.415
غلامی­کیا، مصطفی، کرمی، جهانگیر و گودرزی، محمود (1401). مدل تاب­آوری خانواده بر اساس میزان تمایزیافتگی خود و سلامت خانواده اصلی با نقش میانجی تنظیم هیجان، فصلنامه سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، 6(1)، 470-463. https://www.islamiilife.com/article_187774.html
فیلی، ایرج، حبی، محمدباقر و پاکیزه، محمود. (1401). نقش الگوی مطلوب شبکه اجتماعی در تحکیم بنیان خانواده، نشریه علمی فرهنگی تربیتی زنان و خانواده، 17(60)، 178-155. 20.1001.1.26454955.1401.17.60.6.9
کریمی­نژاد، هاجر، صادقی، مسعود و غلامرضایی، سیمین (1398). تدوین مدل تاب­آوری خانواده بر اساس دیدگاه متخصصان خانواده، زوجین و پژوهش­ها (پژوهش کیفی)، فصلنامه فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، 13(46)، 178-159. https://journals.ihu.ac.ir/article_204569.html?lang=en
موزیری، عباس، شفیع آبادی، عبدالله، اسمعیلی، معصومه و یونسی، جلیل (1399). مدل یابی عوامل مؤثر بر تاب آوری خانوادۀ ایرانی، مجله علوم روانشناختی، ۱۹(۹۵)، ۱۴۱۰-۱۴۰۱. 20.1001.1.17357462.1399.19.95.6.2
نعیمی، ابراهیم. (1398). بررسی کیفی عوامل مؤثر بر انطباق­پذیری زنان آسیب­دیده زلزله کرمانشاه، نشریه علمی فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، 14(49)، 129-113. 20.1001.1.26454955.1398.14.49.5.5
یزدانی، فاطمه، شفیع­آبادی، عبدالله و حیدری، حسن (1399). پیش­بینی تاب­آوری خانواده بر پایداری زندگی زناشویی، علوم پزشکی رازی، 27، 103-96. http://rjms.iums.ac.ir/article-۱-۶۵۴۸-fa.html
Chen, R., & Yu, M. (2024). Emerging resilience: stress and coping strategies in Chinese families living with children with disabilities. Disability & Society, 39(9), 2426-2446.‏ https://doi.org/10.1080/09687599.2023.2215391
Cheng, C. H., Ali-Saleh Darawshy, N., Lee, S., Brigman, H., DeGarmo, D., & Gewirtz, A. (2024). Replication and extension of the military family stress model: The after deployment adaptive parenting tools ADAPT4U study. Family Process, 63(1), 80–96. https://doi.org/10.1111/famp.12918
Chew, J., Haase, A. (2016). M. Psychometric properties of the Family Resilience Assessment Scale: A Singaporean perspective. Epilepsy & Behavior, 61: 112–119. 10.1016/j.yebeh.2016.05.015
Chew, M. S. L., Mahirah, D., Ho, Y. C. L., & Doshi, K. (2025). Family resilience influences on individual physical activity, diet and sleep quality: Family health climate and biobehavioural reactivity as driving mediators. PLoS One, 20(5), e0322612. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0322612
Der Kinderen, S., & Greeff, A. P. (2003). Resilience among families where a parent accepted a voluntary teacher's retrenchment package. South African Journal of Psychology, 33(2), 86-94.‏ 10.1177/008124630303300203
Eltanamly, H., Leijten, P., Jak, S., & Overbeek, G. (2021). Parenting in times of war: A meta-analysis and qualitative synthesis of war exposure, parenting, and child adjustment. Trauma, Violence, & Abuse, 22(1), 147-160.‏ 10.1177/1524838019833001
Kostenko, A., Semenov, V., Osetrova, O., Kubatko, O., Nazarov, M., & Stepanov, V. (2024). Resilience and vulnerability of Ukrainians: the role of family during the war. Problems and Perspectives in Management, 22(1), 432.‏ 10.21511/ppm.22(1).2024.35
Lahaije, S. T., Luijkx, J., Waninge, A., & van der Putten, A. A. (2024). Family resilience affecting well-being of families with a child with profound intellectual and multiple disabilities. Intellectual and Developmental Disabilities, 62(2), 101-113. 10.1352/1934-9556-62.2.101
Lebid, A. E., Vashyst, K. M., & Nazarov, M. S. (2022). Information resilience as a means of countering the socio-psychological strategies of information wars. International Journal of Media and Information Literacy, 7(1), 157-166.‏ https://ijmil.cherkasgu.press
Lee, H., Aldwin, C. M., Kang, S., & Ku, X. (2022). Vulnerability and resilience among older South Korean Vietnam War veterans: A latent profile analysis. Psychological Services, 19(Suppl 1), 95-105. https://doi.org/10.1037/ser0000568.
Lennon, S. L., Heaman, M.(2015).  Factors associated with family resilience during pregnancy among inner-city women. Midwifery, 31: 957–964. 10.1016/j.midw.2015.05.007
Lester, P., Peterson, K., Reeves, J., Knauss, L., Glover, D., Mogil, C., Duan, N., Saltzman, W., Pynoos, R., Wilt, K., & Beardslee, W. (2010). The long war and parental combat deployment: effects on military children and at-home spouses. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 49(4), 310–320. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2010.01.003
Masten, A. S. (2018). Resilience theory and research on children and families: Past, present, and promise. Journal of Family Theory & Review, 10(1), 12-31. http://doi.org/10.1111/jftr.12255
Oberg, C. N., Hodges, H. R., & Masten, A. S. (2022). Conflict, war, and famine in childhood: Risks and resilience for social development. The Wiley‐Blackwell Handbook of Childhood Social Development, 189-205. https://doi.org/10.1002/9781119679028.ch10
O’Dougherty W. M., Fopma-Loy, J., Fischer, S. (2005). Multidimensional assessment of resilience in mothers who are child sexual abuse survivors. Child Abuse & Neglect, 29: 1173–1193.
O'Donnell, K. (2019). The psychometric properties of the Brief COPE and the impact of war related parental post-traumatic stress on family functioning [Doctoral dissertation, Queen's University Belfast].
Patterson, J. M. (2002). Integrating family resilience and family stress theory. Journal of marriage and family, 64(2), 349-360.‏ https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2002.00349.x
Peltonen, K. (2025). Children and war–vulnerability and resilience. European journal of developmental psychology, 22(3), 340-352.‏ 10.1080/17405629.2024.2382410
Perak, K., McDonald, F. E., Conti, J., Yao, Y. S., & Skrabal Ross, X. (2024). Family adjustment and resilience after a parental cancer diagnosis. Supportive Care in Cancer, 32(7), 409. 10.1007/s00520-024-08608-x
Sadia, H., Srisatidnarakul, B., & Liaw, J. (2020). Exploring the experiences of flood-affected families to develop constructs and themes for family resilience assessment scale. International Journal of Disaster Risk Reduction, 46, 101500. https://doi. org/10.1016/j.ijdrr.2020.101500
Šťastna, S., Ženka, J., & Krtička, L. (2024). Regional economic resilience: Insights from five crises. European Planning Studies, 32(3), 506-533. https://doi.org/10.1080/09 654313.2023.2267250
Slyusar, L. (2022). Ukrainian family in the conditions of war and forced migration. In Creşterea economică în condiţiile globalizării (pp. 57-64).‏ https://ibn.idsi.md/vizualizare_articol/170914
Stepanenko, V., Zlobina, O., Golovakha, Y., Dembitskyi, S., & Naidionova, L. (2023). War-induced stress and resources of socio-psychological resilience: A review of theoretical conceptualizations. Соціологія: теорія, методи, маркетинг, 2023.‏ https://doi.org/10.15407/sociology2023.04.022
Strauss, A. L., & Corbin, J. (1998). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory, 2nd Ed., Sage. J Kleinplatz (Ed.), New Directions in Sex Therapy, innovations and alternatives. Philadelphia: Brunner-Routledge.
Thabet, A., Elheloub, M., & Vostanisc, P. (2015). Exposure to war traumatic experiences, post traumatic growth and resilience among university students in Gaza, J Psychiatr Ment Health Nurs, 1(1): 1-8.‏ https://dspace.alquds.edu/handle/20.500.12213/735
Vahidniya, N., Hasani, Z., & Kamali, S. M. (2024). Effect of warfare and forced displacement on mental health of children. International Journal of Travel Medicine and Global Health, 12(1), 22-26.‏ 10.30491/IJTMGH.2023.424973.1389
Walsh, F. (1996). The concept of family resilience: Crisis and challenge. Family process, 35(3), 261-281.‏ https://doi.org/10.1111/j.1545-5300.1996.00261.x
Walsh, F. (2003). Family resilience: A framework for clinical practice. Family process, 42(1), 1-18.‏ https://doi.org/10.1111/j.1545-5300.2003.00001.x
Walsh, F. (2016). Applying a family resilience framework in training, practice, and research: Mastering the art of the possible. Family Process, 55(4), 616-632. http://doi.org/10.1111/ famp.12260
Wang, M. T., Del Toro, J., Henry, D. A., Scanlon, C. L., & Schall, J. D. (2024). Family resilience during the COVID-19 onset: A daily-diary inquiry into parental employment status, parent–adolescent relationships, and well-being. Development and psychopathology, 36(1), 312-324. 10.1017/S0954579422001213
© 2021 Iran Counseling Association, Tehran, Iran. This article is an open-access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution Noncommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0 license) (http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/)
روانشناسی نظامی
دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 66
شماره پیا پی 66 تابستان 1405
مرداد 1405
صفحه 1-25

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 08 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری: 11 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش: 19 تیر 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار