تطبیق مبانی توانمندسازی زنان در مواجهه یا آسیب‌های جنبش‌های نوپدید دینی در آموزه‌های اسلامی و نظریه‌های معاصر غربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ، رشته معارف (مبانی نظری اسلام)، دانشکده الهیات و معارف، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

2 استادیار، معارف، دانشکده الهیات و معارف، دانشگاه فردوسی، شهر مشهد، ایرانن

3 استادیار، معارف، دانشکده الهیات و معارف، دانشگاه فردوسی، شهر مشهد، ایران

4 دانشیار، علوم اجتماعی، ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، شهر مشهد، ایران

چکیده

جنبش‌های نوپدید دینی با ساختار سیال هویتی، رهبری کاریزماتیک و سازوکارهای جذب عاطفی–شناختی، در دهه‌های اخیر به یکی از چالش‌های اساسی دین‌داری معاصر تبدیل شده‌اند. زنان به‌دلیل نیازهای روانی و اجتماعی همچون جست‌وجوی معنا، تعلق و امنیت عاطفی، بیش از مردان در معرض آسیب‌پذیری نسبت به فرایندهای جذب فرقه‌ای قرار دارند. پژوهش حاضر با هدف تبیین مبانی اسلامی توانمندسازی زنان در مواجهه با این آسیب‌ها و مقایسه آن با نظریه‌های معاصر غربی در حوزه خودکارآمدی و توانمندسازی روان‌شناختی انجام شده است. روش مطالعه توصیفی–تحلیلی و تطبیقی است و داده‌ها از طریق منابع کتابخانه‌ای، متون دینی (قرآن و حدیث) و ادبیات روان‌شناسی و جامعه‌شناسی دین گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که آموزه‌های اسلامی توانمندسازی زن را بر سه رکن «کرامت ذاتی انسان»، «عقلانیت و مسئولیت فردی» و «هویت توحیدی معناگر» استوار می‌سازد؛ ارکانی که با تقویت خودآگاهی، اتکای معنوی و عقلانیت، بستر مصونیت شناختی– روانی در برابر اقناع فریبنده و وابستگی عاطفی ناسالم را فراهم می‌کنند. در مقابل، نظریه‌های غربی با وجود فراهم‌سازی ابزارهای سودمند برای تقویت عاملیت و مهارت‌های مقابله‌ای، در تبیین لایه‌های عمیق دلبستگی دینی و تاب‌آوری معنوی با محدودیت روبه‌رو هستند. بر این اساس، نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که الگوی تلفیقی مبتنی بر مبانی اسلامی ـ همراه با بهره‌گیری گزینشی از دستاوردهای روان‌شناختی غربی ـ کارآمدترین چارچوب برای توانمندسازی زنان در برابر آسیب‌های ناشی از جنبش‌های نوپدید دینی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Foundations of Women's Empowerment in the Face of the Harms of Emerging Religious Movements in Islamic Teachings and Contemporary Western Theories

نویسندگان [English]

  • emamali khoshnood madavani 1
  • Abdolghasem Karimi 2
  • Mahboubeh Farkhondezadeh 3
  • Hossein Akbari 4
1 PHD student, Faculty of Theology and Education,Ferdosi University, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, education, Faculty of Theology and Education, Ferdosi University, Mashhad, Iran.
3 Assistant Professor, education, Faculty of Theology and Education, Ferdosi University, Mashhad, Iran
4 Associate Professor, Social Sciences, Literature and Humanities, Ferdowsi University, Mashhad, Iran
چکیده [English]

New religious movements (NRMs), characterized by fluid identity structures, charismatic leadership, and affective–cognitive attraction mechanisms, have in recent decades emerged as a significant challenge to contemporary religiosity. Women, due to psychological and social needs such as the search for meaning, belonging, and emotional security, are more vulnerable than men to sectarian recruitment processes. This study aims to elucidate the Islamic foundations of women’s empowerment in confronting such vulnerabilities and to compare them with contemporary Western theories of self-efficacy and psychological empowerment. Employing a descriptive–analytical and comparative method, data were collected through library research of religious texts (the Qur’an and Hadith) and theoretical sources in psychology and the sociology of religion. Findings indicate that Islamic teachings ground women’s empowerment in three fundamental principles: inherent human dignity, rationality and individual responsibility, and monotheistic, meaning-oriented identity. These principles, by strengthening self-awareness, spiritual reliance, and reason, foster cognitive and psychological immunity against manipulative persuasion and unhealthy emotional dependency. In contrast, Western theories, while offering useful tools for enhancing agency and coping skills, fall short in explaining the deeper dimensions of religious attachment and spiritual resilience. Accordingly, the study proposes an integrative model based on Islamic foundations that, while selectively incorporating Western psychological insights, provides a comprehensive framework encompassing cognitive, psychological, social, and spiritual aspects of women’s empowerment against the challenges posed by NRMs.

کلیدواژه‌ها [English]

  • New Religious Movements (NRMs)
  • Women’s Empowerment
  • Human Dignity
  • Self-Efficacy
  • Agency
  • Spiritual Resilience
  • Religious Education

مراجع

قرآن کریم
باباخانی، م.(۱۳۹۸). زنان و فرقه‌های معنوی‌گرا. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
جوادی آملی، عبدالله.(۱۳۹0). زن در آیینه جلال و جمال. قم: نشر اسراء.
جوادی آملی.تفسیر تسنیم.1402.قم.نشر اسراء
حاجیانی، ابراهیم. (۱۳۹۵). بررسی جامعه‌شناختی فرقه‌های نوظهور در ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات
راهبردی.
طباطبایی.سیدمحمدحسین.1375.تفسیر المیزان.قم .دارالکتب .
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۵). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
 
Aune, K. (2005). Women and new religious movements. In C. Partridge (Ed.), Encyclopedia of new religions (pp. 512–518). Oxford: Lion Publishing.
Bandura, A. (1997). Self‑efficacy: The exercise of control. New York: W. H. Freeman.
Barker, E. (1989). New religious movements: A practical introduction. London: Her Majesty’s Stationery Office (HMSO).
Bereday, G. Z. F. (1964). Comparative method in education. New York: Holt, Rinehart and Winston.
Butterfield, S. M. (2009). The new cult literacy: Empowering individuals against undue influence. Cultic Studies Review, 8(2), 120–145.
Dawson, L. L. (2009). The study of new religious movements. In J. R. Lewis (Ed.), The Oxford handbook of new religious movements (Vol. 2, pp. 1–28). Oxford: Oxford University Press.
Giambalvo, C. (2002). Exit counseling: A practical overview. In M. D. Langone (Ed.), Recovery from cults: Help for victims of psychological and spiritual abuse (pp. 55–76). New York: W. W. Norton.
Granqvist, P., & Kirkpatrick, L. A. (2008). Attachment and religious representations and behavior. In J. Cassidy & P. R. Shaver (Eds.), Handbook of attachment: Theory, research, and clinical applications (2nd ed., pp. 906–933). New York: Guilford Press.
Hassan, S. (2015). Freedom of mind: Helping loved ones leave controlling people, cults, and beliefs. Newton, MA: Freedom of Mind Press.
Koenig, H. G. (2018). Religion and mental health: Research and clinical applications. San Diego: Academic Press.
Lalich, J. (2004). Bounded choice: True believers and charismatic cults. Berkeley: University of California Press.
Lalich, J., & Tobias, M. L. (2006). Take back your life: Recovering from cults and abusive relationships. Berkeley: Bay Tree Publishing.
Langone, M. D. (2005). Cult avoidance and recovery: A perspective from the International Cultic Studies Association. Cultic Studies Review, 4(1), 1–20.
Palmer, S. J., & Hardman, C. E. (Eds.). (1999). Women in new religious movements. Oslo: Universitetsforlaget.
Rappaport, J. (1987). Terms of empowerment/exemplars of prevention: Toward a theory for community psychology. American Journal of Community Psychology, 15(2), 121–148.
Richardson, J. T. (1993). Women and new religious movements. In L. K. G. (Ed.), Handbook of cults and sects in America (pp. 89–110). Greenwich, CT: JAI Press.
Singer, M. T. (2003). Cults in our midst: The continuing fight against their hidden menace (2nd ed.). San Francisco: Jossey‑Bass.
Stark, R., & Bainbridge, W. S. (1985). The future of religion: Secularization, revival and cult formation. Berkeley: University of California Press.
Van Zalk, M. H. (2010). The role of identity and social exclusion in new religious movements. In K. E. (Ed.), Youth and religion (pp. 77–94). London: Routledge.
Zimmerman, M. A. (1995). Psychological empowerment: Issues and illustrations. American Journal of Community Psychology, 23(5), 581–599.
روانشناسی نظامی
دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 66
شماره پیا پی 66 تابستان 1405
مرداد 1405
صفحه 131-156

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 18 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری: 30 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش: 23 تیر 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار